Funti di vitamini

Oct 12, 2025 Lassu nu missaggiu

La scuperta dî vitamini fu una dî granni scuperti dû XIX sèculu Ntô 1897, Ekman scupriù a Giava ca manciari sulu risu jancu raffinatu putìa causari li beriberi, mentri lu risu marroni nun macinatu putìa curari la malatìa. Scuprìu puru ca la sustanza ca putìa curari li beribberi putìa èssiri estratta cu acqua o alcolu, e allura chista sustanza era chiamata "B sulùbbili nta l'acqua." Ntô 1906, fu dimustratu ca lu manciari cunteni "cufatturi" ortri a prutiìni, lipidi, carbuidrati, sali inurgànici e acqua. Sti fatturi sunnu prisenti 'n quantità nichi ma sunnu essinziali pà criscita di l'armali. Ntô 1911, Casimir Funke idintificau l'ammini comu li sustanzi dû risu brunu ca putìanu cummattiri li beribberi. Li sò prupità sunnu simili a chiḋḋi ca s'attrovunu ntà l'alimenti e la maggiuranza sunnu coenzimi. Ntô 1906, fu dimustratu ca lu manciari cunteni "cofatturi" autri ca prutiini, lipidi, carbuidrati, sali inorganici e acqua. Chisti sunnu prisenti 'n quantità nichi ma sunnu essinziali pâ criscita di l'armali. Ntô 1911, Casimir Funke idintificau l'ammini comu sustanzi ntô risu marroni ca cummàttunu li biribbiri; li sò prupità e distribbuzziuni ntô manciari sunnu simili e la maggiuranza sunnu coenzimi.

 

Li vitamini sunnu sustanzi essinziali pi mantèniri lu metabbulismu nurmali e prisirvari li funziuni di basi dû corpu. Li vitamini sunnu spartuti 'n grassu-sulùbbili e vitamini-sulùbbili nta l'acqua. Li vitamini solubbili ntà li grassi includunu principalmenti li vitamini A, D, E e K, mentri li vitamini solubbili ntà l'acqua includunu principalmenti li vitamini B e li vitamini C. Diversi vitamini hannu funti alimintari diversi.

 

Vitamini sulùbbili 'n grassu-:

1. Vitamina A: abbunnanti nta l'ogghiu di ficatu di merluzzu, l'òrgani armali e lu burru. Ntê virdura e ntê frutti, è abbunnanti ntê pumadori, ntê caroti, ntê patati duci, ntê banani, ntâ l'aranci e ntê pesche. La carenza di vitamina A pò purtari â cecità notturna.

2. Vitamina D: abbunnanti nnî gialli d'ova, nnî prudutti lattieri e nnô lievitu. La vitamina D règula l'equilìbbriu dû càrciu e dû fòsfuru, prumovi l'assorbimentu dû càrciu e pò èssiri usata pi trattari e privinniri lu rachitismu e l'osteoporosi.

3. Vitamina E: abbunnanti nta l'ova, l'ogghi viggitali e autri manciari, è n'antiossidanti forti e po ajutari ntô trattamentu di malatii cardiuvasculari e ciribbrali.

4. Vitamina K: abbunnanti nnî spinaci, nnâ càvula e nnî autri manciari, la vitamina K aiuta principalmenti nnô trattamentu di disturbi dâ coagulazzioni dû sangu.

 

Vitamini sulùbbili nta l'acqua-:

1. Vitamini B: la carni magra e la soia su' ricchi di vitamina B1. La vitamina B2, canusciuta puru comu ribbuflavina, è abbunnanti ntê gialli d'ova, ntô ficatu, ntê rini, ntê granchi di ciumi, ntô lievitu, ntê alghi e ntê bròcculi. La vitamina B3 s'attrova ntô lievitu, ntê granu, ntô ficatu e ntô cruscu di risu. La vitamina B4 s'attrova 'n quantità auti ntà l'ova, lu ciriveḍḍu di l'armali, la birra, lu maltu e la licitina dâ soia. La vitamina B5 è abbunnanti ntô lievitu, ntê ciriali, ntô ficatu e ntê virdura. La vitamina B6 è abbunnanti ntô lievitu, ntê ciriali, ntô ficatu, ntê ova e ntê prudutti lattieri. La vitamina B9 è abbunnanti nne virdura a fogghi virdi e ntô ficatu. La vitamina B12 è abbunnanti ntô ficatu, ntô pisci, ntâ l'ova e ntâ l'ova di l'ànatra. Li vitamini B hannu nu rolu pi mantèniri li sistemi nirvusi e diggistivi.

2. Vitamina C: abbunnanti nnî frutti e virdura frischi, comu aranci, kiwi, pumadori, pipiruna, meloni amari, cavolfiori e cavoletti. La vitamina C pò migghiurari li vasi sanguigni e participa macari â disintossicazziuni.